کنترل کیفی دستگاه فلوسایتومتری چیست وبه چه منظور انجام می شود؟
در فلوسایتومتری، کیفیت دادهها تنها به کیفیت نمونه یا طراحی پنل وابسته نیست؛ عملکرد پایدار دستگاه نیز به همان اندازه در اعتبار نتایج نقش دارد. تغییرات جزئی در سیستم اپتیکی، فلوئیدیک یا آشکارسازها میتوانند پیش از آنکه بهصورت آشکار در نتایج دیده شوند، بر شدت سیگنالهای فلورسانس، تفکیک جمعیتهای سلولی و تکرارپذیری دادهها اثر بگذارند. به همین دلیل، کنترل کیفی (Quality Control) یکی از ارکان اصلی مدیریت تجهیزات در آزمایشگاههای مجهز به فلوسایتومتر محسوب میشود.
برنامه کنترل کیفی دستگاه فلوسایتومتری با هدف پایش مستمر عملکرد دستگاه، شناسایی انحرافات احتمالی و اطمینان از پایداری سیستم اندازهگیری طراحی میشود. اجرای منظم این برنامه علاوه بر حفظ کیفیت نتایج، انطباق فعالیت آزمایشگاه با الزامات استاندارد را نیز تسهیل میکند.
پایش عملکرد روزانه دستگاه
اولین گام در ارزیابی عملکرد فلوسایتومتر، بررسی وضعیت پایه دستگاه پیش از آنالیز نمونهها است. در این مرحله، الگوهای Forward Scatter (FSC) و Side Scatter (SSC) بدون حضور سلول یا ذرات استاندارد بررسی میشوند. در شرایط طبیعی، این نمودارها باید تنها نویز زمینه محدودی را نشان دهند. افزایش نویز یا مشاهده جمعیتهای غیرمنتظره میتواند نشانهای از آلودگی مسیر فلوئیدیک، ناپایداری سیستم اپتیکی یا بروز اختلال در عملکرد آشکارسازها باشد.
ارزیابی دورهای با استفاده از ذرات استاندارد (Beads)
کنترل کیفی دورهای با استفاده از Beadهای استاندارد انجام میشود. این ذرات به دلیل اندازه، گرانولاریتی و شدت فلورسانس یکنواخت، امکان ارزیابی عملکرد بخشهای مختلف دستگاه را فراهم میکنند.
پس از آمادهسازی محلول و اجرای برنامه اختصاصی دستگاه، پارامترهایی نظیر پراکندگی نور، شدت فلورسانس و ضریب تغییرات (Coefficient of Variation: CV) کانال های رنگی مورد ارزیابی قرار میگیرند. مقدار CV یکی از مهمترین شاخصهای کنترل کیفی در فلوسایتومتری است، زیرا میزان پراکندگی پاسخ دستگاه را نشان میدهد. در شرایط استاندارد، مقدار CV برای تمامی پارامترهای مورد ارزیابی (کانال های رنگی) باید کمتر از ۱۰ درصد باشد تا عملکرد دستگاه قابل قبول تلقی شود.
علاوه بر کنترلهای برنامهریزیشده، پس از انجام تعمیرات، تعویض قطعات، کالیبراسیون یا هرگونه مداخله فنی نیز انجام مجدد کنترل کیفی ضروری است تا از بازگشت دستگاه به شرایط عملکرد پایدار اطمینان حاصل شود.
کنترل کیفی دستگاه فلوسایتومتری و کالیبراسیون؛ دو فرآیند مکمل
اگرچه کنترل کیفی و کالیبراسیون اغلب در کنار یکدیگر مطرح میشوند، اما اهداف متفاوتی دارند. کنترل کیفی برای پایش مداوم عملکرد دستگاه و شناسایی تغییرات احتمالی انجام میشود، در حالی که کالیبراسیون با هدف تنظیم عملکرد دستگاه بر اساس استانداردهای مرجع صورت میگیرد.
در صورتی که نتایج کنترل کیفی خارج از محدوده قابل قبول قرار گیرند یا شواهدی از افت عملکرد دستگاه مشاهده شود، انجام کالیبراسیون و بررسی فنی توسط شرکت پشتیبان یا مرکز دارای صلاحیت ضروری خواهد بود. پس از انجام این اقدامات، کنترل کیفی باید مجدداً تکرار شود تا صحت عملکرد دستگاه تأیید شود.
نگهداری پیشگیرانه؛ بخش جداییناپذیر کنترل کیفیت
پایداری عملکرد فلوسایتومتر بدون اجرای برنامه منظم نگهداری امکانپذیر نیست. شستوشوی مسیرهای عبور نمونه، تمیز کردن سیستم فلوئیدیک، استفاده از محلولهای اختصاصی نظیر Clean solution وsolution Shutdown، ضدعفونی سطوح دستگاه و تعویض دورهای فیلتر هوا از جمله اقداماتی هستند که احتمال ایجاد آلودگی، انسداد و تغییر عملکرد سیستم را به حداقل میرسانند.
اجرای صحیح برنامه نگهداری، علاوه بر افزایش طول عمر دستگاه، موجب کاهش توقفهای ناخواسته و حفظ کیفیت دادههای حاصل از آنالیزهای فلوسایتومتری خواهد شد.
جمعبندی
کنترل کیفی در فلوسایتومتری صرفاً یک الزام مستندسازی یا بخشی از برنامه تضمین کیفیت نیست؛ بلکه ابزاری برای پایش مستمر عملکرد دستگاه و حفظ قابلیت اعتماد دادهها است. ارزیابی منظم شاخصهایی مانندFSC ، SSCو CV، استفاده از Beadهای استاندارد، اجرای برنامه نگهداری پیشگیرانه و انجام کالیبراسیون در زمان مناسب، مجموعه اقداماتی هستند که پایداری عملکرد فلوسایتومتر را تضمین کرده و از تولید نتایج دقیق، تکرارپذیر و قابل استناد در فعالیتهای تحقیقاتی و تشخیصی پشتیبانی میکنند.
بعلاوه هر یک از آزمون های برپایه ی فلوسایتومتری نیز باید از نظر کیفیت انجام بررسی شوند که هرکدام براساس پروتکل استاندارد کنترل کیفی همان تست قابل انجام است.
References :
کتاب اصول و روشهای عملی فلوسایتومتری (ویراست دوم)-تالیف: دکتر مرضیه ابراهیمی-انتشارات پژوهشگاه رویان- نوبت چاپ: اول/ ۱۳۹۲
Oldaker TA. Quality control in clinical flow cytometry. Clinics in laboratory medicine. 2007 Sep 1;27(3):671-85.
Perfetto SP, Ambrozak D, Nguyen R, Chattopadhyay P, Roederer M. Quality assurance for polychromatic flow cytometry. Nature protocols. 2006 Aug;1(3):1522-30.
